Акыркы жылдары Кыргызстанда талаштарды тынчтык жолу менен жөнгө салуу маданияты барган сайын бекемделип, медиация анын маанилүү бөлүгү болуп калды.

Бул заманбап механизм тараптарга чыр-чатакты соттук териштирүүгө жеткирбөөгө, тескерисинче, диалог, сый-урмат жана бири-бирин түшүнүүгө умтулуу аркылуу өз ара алгылыктуу чечим табууга мүмкүндүк берет. Убакыт жана ресурстар өзгөчө баалуулукка ээ болгон шарттарда, медиация адамдарга каражатты үнөмдөөгө жана узакка созулган сот процесстеринен качууга гана эмес, адамдык мамилелерди сактап калууга да мүмкүнчүлүк берет, бул көп учурда талаштын жыйынтыгынан кем эмес маанилүү болуп саналат. Бул ыкманын мааниси, принциптери жана артыкчылыктары жөнүндө Чүй облустук сотунун жарандык жана экономикалык иштер боюнча төрагасынын орун басары, юрист Ирина Горшковская айтып берди. Анын кесиптик жолу өлкөнүн сот системасы менен тыгыз байланышта: буга чейин ал Бишкек шаардык сотунда иштеп, 2013-жылы төраганын орун басары кызматын ээлеген. 2022-жылдан бери ал Чүй облустук сотунда өз ишин улантып, укуктук маданиятты өнүктүрүүгө жана талаштарды чечүүнүн альтернативдүү ыкмаларын илгерилетүүгө салым кошууда. Бай тажрыйбага жана сот практикасын терең түшүнүүгө ээ болгон Ирина Горшковская медиация жөн гана курал эмес, чыр-чатактарды тирешүү аркылуу эмес, кызматташуу жана өз ара сыйлашуу аркылуу чечилген, ишенимдүү жана гумандуу коомду калыптандырууга карай маанилүү кадам экенин баса белгилейт.

— Медиация деген эмне?

— Медиация – бул көз карандысыз ортомчунун, башкача айтканда медиатордун катышуусу менен талаштарды соттон тышкары жөнгө салуу ыкмасы. Медиатордун негизги милдети – кимдин туура же күнөөлүү экенин аныктоо эмес, тараптардын диалог куруусуна жана эки тарапты тең канааттандыра турган чечим табууга жардам берүү. Бул чыр-чатактарды чечүүнүн жумшак, конструктивдүү жана натыйжалуу жолу.

— Медиация процедурасы кандай принциптерге негизделет?

— Медиация бир нече маанилүү принциптерге таянат.

Биринчиси – ыктыярдуулук. Процедурага катышуу тараптардын каалоосу боюнча гана мүмкүн.

Экинчиси – бейтараптуулук. Медиатор катышуучулардын биринин да тарабын албайт жана баарына бирдей мамиле кылат.

Үчүнчүсү – купуялуулук. Медиация жүрүшүндө айтылган бардык маалыматтар жабык бойдон калат жана ачыкка чыгарылбайт.

Төртүнчүсү – тараптардын тең укуктуулугу.

Ар бир катышуучу өз позициясын билдирүүгө жана сунуштарды киргизүүгө бирдей мүмкүнчүлүктөргө ээ.

— Медиация көбүнчө кайсы тармактарда колдонулат?

— Көбүнчө медиация жарандык иштерде жана үй-бүлөлүк талаштарда колдонулат. Мисалы, ажырашууда, балдарды тарбиялоо маселелеринде же мүлктү бөлүштүрүүдө. Мындан тышкары, ал бизнес-өнөктөштөрдүн ортосундагы чыр-чатактарды, жумуш берүүчү менен кызматкердин ортосундагы эмгек талаштарын чечүүдө колдонулат. Кээ бир учурларда медиация анча оор эмес кылмыш жана жарандык иштерди кароодо да натыйжалуу болот. Акыркы жылдары бул ыкма билим берүү тармагында да активдүү колдонулууда – окуучулар, ата-энелер жана мугалимдер ортосундагы чыр-чатактарды жөнгө салуу үчүн.

— Медиациянын сот процессине салыштырмалуу кандай артыкчылыктары бар?

— Эң башкы артыкчылыгы – убакытты үнөмдөө. Көптөгөн талаш-тартыштар бир нече жолугушуунун жүрүшүндө эле чечилип калат. Экинчиси – чыгымдарды азайтуу, анткени медиация процесси көп учурда соттук чыгымдарга караганда арзанга түшөт. Андан тышкары, медиация тараптардын ортосундагы мамилени сактоого жардам берет. Эң маанилүүсү – чечимди тараптар өздөрү кабыл алгандыктан, мындай макулдашуулар көбүнчө ыктыярдуу түрдө аткарылат.

— Кыргызстанда медиаторлордун ишмердүүлүгү кандай жөнгө салынат?

— Кыргыз Республикасында медиаторлордун ишмердүүлүгү «Медиация жөнүндө» Мыйзам менен жөнгө салынат. Бул мыйзам процедураны өткөрүү тартибин, медиаторлорго коюлуучу талаптарды жана медиативдик макулдашуунун укуктук кесепеттерин аныктайт. Ошондой эле өлкөдө кесипкөй медиаторлорду бириктирген жана медиация институтун өнүктүрүүгө көмөктөшкөн Кыргыз Республикасынын Медиаторлор республикалык коомчулугу иштейт.

— Эң оболу, ишти сотко чейин жеткирүүгө шашпоо керек. Кээде көйгөйдү медиатордун жардамы менен тынчтык жолу менен чечсе болот. Медиация тараптардын өз ара түшүнүшүүсүнө, жалпы чечим табууга жана сый мамилелерди сактоого жардам берет.

Медиация – талаш-тартыштарды чечүүнүн заманбап жана цивилизациялуу жолу. Ал убакытты жана каражатты үнөмдөп гана тим болбостон, адамдык мамилелерди сактоого да өбөлгө түзөт. Ошондуктан, чыр-чатак чыккан учурда, сотко кайрылуудан мурда медиация мүмкүнчүлүгүн карап чыгуу акылга сыярлык.

«Чүй баяны» гезити Гульмира Осмонбаева